Wat zijn sprookjes? – deel 1

Gepubliceerd 9 juni 2015 door lynnenkavita

sprookjesboek (1)

                                                                                                                                   (Bron: http://nl.123rf.com/profile_carlacastagno)
In dit artikel ga ik het vooral hebben over wat een sprookje precies is, de kenmerken van het huidige sprookje, de hoofdpersonages in een sprookje en de functie van het (oorspronkelijke) sprookje. Tenslotte vertel ik even nog over het beroemde sprookje Belle en het Beest.
In elk artikel de volgende weken proberen we, zoals gezegd, het ook leuk te houden met quizvragen en hun antwoorden. Alleen in de laatste week niet, omdat we dan enkel een eigen sprookje op de blog te zetten. We hebben jullie het niet gemakkelijk gemaakt, omdat we willen dat jullie er nog uit kunnen leren. De eerste quizvraag is: Welk Israëlisch duo zong de hit Cinderella Rockefella?
Antwoorden kan op onze blog zelf of op fb. Veel succes!
Hieronder al een eerste muziekstukje, het is instrumentaal want het is een muziekstuk uit de meest prachtige atractie van de Efteling: de Droomvlucht. Geniet van deze wonderlijke, sprookjesachtige muziek:
https://www.youtube.com/watch?v=fmRbqbmV5YA

Wat zijn sprookjes nu?

Maar wat is dat nu, een sprookje? Een sprookje is een mondeling overgeleverd volksverhaal waarin magie en fantasie centraal staan. Ze behoren tot een oude orale verteltraditie en bevatten vaak, maar niet altijd, een moraal (zedenles) of een diepere wijsheid. Het woord sprookje is afgeleid van het middeleeuwse sproke, wat ‘verhaal’ of ‘vertelling’ betekent. In het Frans heet een sprookje conte de feés en in het Engels is dat fairy tale. Beiden betekenen zoveel als ‘feeënverhaal’. In het Duits heet een sprookje dan weer Märchen, wat afgeleid is van maere, en dat is dan weer verwant aan het Nederlandse mare. Het betekent ‘bericht’ of ‘gerucht’, maar daarnaast slaat het woord ook op een fee of geest en het woord is ook verwant aan ‘nachtmerrie’.  Sprookjes zijn nauw verwant aan de fabel, en daarnaast ook in iets mindere mate aan mythen en sagen.
Oorspronkelijk werden sprookjes niet enkel aan kinderen vertelt, maar juist vooral aan volwassenen. Tot in de zeventiende en achttiende eeuw werden sprookjes aan zowel jongeren als volwassenen vertelt. Pas toen de sprookjes uiteindelijk opgeschreven werden, veranderde langzaam het doelpubliek naar enkel kinderen. Het was ook daardoor dat heel veel oorspronkelijke passages in sprookjes, die men toen ofwel te gewelddadig ofwel te seksueel vonden, werden geschrapt en vervangen door mildere stukjes. Maar zelfs nu nog zijn er nog heel wat mensen die sprookjes te gruwelijk vinden voor kinderen, terwijl zij vaak niet eens de oudere versies kennen die veel geweldadiger en seksueleren zijn dan de versies die we nu kennen.
Daar zijn veel psychologen, antropologen en pedagogen het niet mee eens. Zij vinden dat men weer de oudere en dus meer oorspronkelijke versies van de sprookjes moet leren kennen, omdat die heel veel waard zijn en ons leren dat het leven niet zo gemakkelijk is. Ook kinderen moeten dit leren en daar zijn sprookjes perfect voor, vinden ze. Uiteraard is het nogal moeilijk om deze rauwe versies aan kleuters voor te lezen, maar vanaf het lagere onderwijs zou men het toch al moeten aankunnen. (zie hieronder.)

In contrast met het bovenstaande, ik kon het niet laten: het grappige liedje Zeg Roodkapje, waar ga jij heen? Dit is de versie uit De Sprookjesboom:

Wereldwijd en oeroud fenomeen

Sprookjes komen wereldwijd voor en bestaan al vele eeuwen. Zo was er de Panchatantra, een sprookjesverzameling gebaseerd op de rijke orale Indische verteltraditie. Het werd in de eerste eeuw van onze jaartelling in het Sanskriet opgeschreven en later breed vertaald. De Panchatantra beïnvloedde en verrijkte de Europese verhalenschat. De vertellingen van duizend-en-één-nacht, waarin sprookjes, legenden, novellen, fabels en grappen afkomstig uit verschillende Arabische landen en uit het Indiase subcontinent gevat werden in één raamvertelling, zijn wellicht bekender. De vertellingen van duizend-en-één-nacht kreeg rond 1400 de vorm waarin wij ze kennen. De bekendste sprookjes zijn natuurlijk Aladin en de wonderlamp, Sindbad de zeeman en Ali Baba en de veertig rovers. Deze verhalen zijn echter aan de verzameling toegevoegd in de Franse vertaling van Antoine Galland (1701-1715). Het was dankzij deze vertaling dat we deze sprookjes in Europa leerden kennen.
In Europa waren Giovanni Francesco Straparola en Giambattista Basile schakelfiguren in het verzamelen van sprookjes. Straparola heeft zijn Le piacevali de notti (1550-1533) en Basile zijn Le cunto de di cunti, beter bekend als Pentamerone (1634-1636). Charles Perrault en later de gebroeders Grimm zijn bekendere sprookjesverzamelaars en over hen en hun sprookjes heb ik het in mijn tweede artikel.
Hier een heel mooi liedje uit de Disneyversie van Aladdin:

Kenmerken van het sprookje

Het traditionele sprookje heeft een aantal kenmerken die ze allemaal min of meer gemeen hebben:

  • Sprookjes zijn anoniem, van onbekende oorsprong en niet toe te schrijven aan één enkele auteur
  • Sprookjes lijken eenvoudig, maar door hun sterke genen en relevante thema’s blijven ze boeien. Zeker de oersprookjes (zie hieronder) blijven beroeren, ook zonder uitleg. We kunnen niet onbewogen luisteren naar verhalen over moeders die zo wanhopig naar een kind verlangen, dat er beesten uit voortkomen, met meisjes die alleen als beest vermomd aan de incestieuze verlangens van hun vader kunnen ontkomen enzoverder. Want daar gaan veel, meestal ietwat onbekendere sprookjes, in hun rauwe versie over
  • In veel sprookjes zien we dezelfde motieven terug. Het hoofdpersonage is bijvoorbeeld vaak een meisje. In de huidige, gecensureerde sprookjes is de moeder vaak afwezig of dood en de stiefmoeder altijd slecht. Maar in oudere versies is de rol van de stiefmoeder juist vaak weggelegd voor de echte moeder. Vaders zijn vaak afstandelijk
  • De (hoofd)personages hebben vaak geen echte naam. Het zijn beschrijvingingen van hun uiterlijk of hun situatie. Voorbeelden zijn Assepoester, Goudlokje, Sneeuwwitje, Roodkapje, Slimme Hans, enzovoort. Als de naam wel echt is, is de naam alledaags en staat het symbool voor de gewone mens. Voorbeeld: Hans en Grietje
  • Veel sprookjes spelen zich af in middeleeuwse rijken, met donkere bossen en hoge kastelen, waarin sprekende dieren, heksen en feeën als petemoei voorkomen. Deze rijken hebben vaak geen naam, vaak wordt gezegd ‘in een land hier ver vandaan’, of ‘…ver over de bergen, de zeeën of achter de wolken’. Als het wel een naam heeft, is het een Sprookjesland of Wonderland.
  • Veel sprookjes hebben een moraal of diepere wijsheid
  • De meeste sprookjes beginnen en eindigen met een vaste formule: ‘Er was eens…’, ‘en ze leefden nog lang en gelukkig’. Het eerste, ‘er was eens…’, duidt er op dat in sprookjes de plaats en tijd onbepaald is

De hoofdpersonages in een sprookje

Disney Assepoester en de prins (Prinsessen zijn veelvoorkomende personages in sprookjes; bron: https://www.degrotespeelgoedwinkel.nl/ravensburger/puzzels-2×20-stukjes/puzzel-disney-princess-assepoester-2×20/)
In vele sprookjes komen er dezelfde soort hoofdpersonages voor:

  • Koningen, prinsen en prinsessen. De prins moet de prinses vaak redden in sprookjes en hij wordt vaak tegengewerkt of juist beloond door de koning, maar dat is niet altijd zo
  • Elfen, kabouters, draken en oosterse geesten. Deze wezens zijn soms behulpzaam, soms ook niet. Draken schaken vaak de prinses, waarna de prins vaak de draak verslaat
  • Heksen, feeën en tovenaars. Heksen zijn meestal slecht in sprookjes, feeën kunnen zowel optreden als petemoei of als een slechte fee. De heksen in sprookjes leven ofwel diep in het bos, zoals in Hans en Grietje, maar zijn vaak tegelijkertijd ook de stiefmoeder van het hoofdpersonage. Tovenaars kunnen zowel goed als slecht zijn
  • Sprekende dieren. Voorbeelden zijn de wolf in Roodkapje en de Wolf en de zeven geitjes, de Gelaarsde kat, enzovoort
  • Stiefmoeders en peettantes (petemoei). Zoals gezegd zijn zij vaak heksen of feeën
  • Normale mensen. We zouden het haast vergeten, maar in sprookjes komen ook gewone mensen voor, die abnormale dingen overkomen

De functie van sprookjes en hun ‘oerversie’
sprookjesbos (2) (Bron: http://monkeyvalleyresort.com/?attachment_id=2384)
We weten ondertussen al dat sprookjes al heel erg oud zijn, maar het is ontzettend moeilijk om hun oorsprong en onstaan te vinden. Hoe sprookjes zijn onstaan, weet men nog altijd niet. Doorheen de eeuwen zijn er verschillende theorieën over ontwikkeld. Zo waren er wetenschappers die dachten dat de mythen oorspronkelijk sprookjes waren. De mythe rond Hercules zou vele kenmerken en motieven van het sprookje hebben, dus zou het dus eerder een sprookje geweest zijn dan een echte mythe. Ook de Griekse mythe van Amor en Psyche, toen opgeschreven in de Gouden ezel, kan volgens sommigen gezien worden als een sprookje, omdat het dezelfde lijnen volgt als de sprookjes die we nu kennen. Kinderen werden in Plato’s tijd mythoi verteld, symbolische en moraliserende verhalen. Er zouden ook sprookjes gevonden zijn op de Egyptische papyri.
Anderzijds bestaat er de tegenovergestelde theorie dat sprookjes gedegeneerde mythen zijn. Degenen die in deze theorie geloven, denken dat mensen oorspronkelijk alleen mythen kenden en dat er restanten van die mythen het verval van de sociale en religieuze orde van een volk overleefden in de vorm van sprookjes.
Sprookjes hebben vaak relevante thema’s en dat zou een van de belangrijkste redenen zijn waarom sprookjes overleven. Maar wat is nu de functie van sprookjes? Dat is moeilijk te zeggen, sprookjes zijn vaak moraliserend, maar dan op een andere manier dan we zouden denken. We denken vaak aan de waarschuwingsverhalen, zoals Roodkapje. Maar sprookjes in hun ‘oerversie’ zijn rauwer, het zijn verhalen waarin pijnlijke situaties en gevoelens niet worden verzacht en waarin de grenzen van het menselijke worden opgezocht. Het zijn verhalen die ‘ontregelen en ontzekeren’, zoals Marita de Sterck het uitdrukt. Waarschuwingsverhalen zoals Roodkapje willen niet zozeer, of tenminste niet enkel en alleen, waarschuwen voor het donkere en gevaarlijke bos, maar willen opgroeiende meisjes juist waarschuwen tegen mannen die hen kapot willen maken. ‘Volg geen man die niemand kent’, hoorde Marita de Sterck in volksverhalen in het Amazonewoud. Sommige sprookjesmotieven zijn dan ook universeel.
Willen we dus de functie van sprookjes leren kennen, dan moeten we kijken naar deze oerversies. Oersprookjes hebben een verband met overgangs-, initiatie- of ook wel inwijdingsrituelen. Overal ter wereld werden en worden sprookjes verteld tijdens overgangsrituelen. Deze sprookjes zijn sterke, confronterende verhalen die nodig zijn om de volgende generatie in te wijden in de dramatische gebeurtenissen van het leven, van het bestaan. In die verhalen schuilen rauwe waarheden en ze worden met passie en lef verteld. Over het volle leven, inclusief agressieve en erotische passages. Het is moeilijk te zeggen of men in Europa ook sprookjes vertelden tijdens zulke rituelen, maar de oersprookjes uit Europa zijn even rauw als hun tegenhangers elders in de wereld. Men vindt namelijk Roodkapje ook in China, Sneeuwwitje ook in Brazilië, Belle ook in Trinidad… Sprookjes kunnen we beschouwen als intercultureel erfgoed, want overal komen dezelfde sprookjes met dezelfde motieven en waarden voor. Sprookjes betekenden een initiatie in het leven.
Elk sprookje is een variant van een internationaal verteltype en pas als je die varianten leest, ontvouwen sprookjes zich in hun volle glorie. Het is door die diversiteit dat we kunnen zien dat we door deze verhalen met elkaar verbonden zijn.
In oersprookjes wordt er vaak verteld over heftige situaties, een moeder die haar dochters haat, een vader die incestieuze gevoelens heeft tegenover zijn dochter. Maar deze sprookjes waren geen verslagen van de cultuur van die tijd. Het riep en roept vragen op, en dat was dan ook de bedoeling. Oersprookjes gingen naar de kern: leven en dood. De doden bleven dood, er was geen mirakel die hen uit de dood kon redden.
Naast de gruwelijke verhalen waren er dus ook erotische sprookjes. In Vuil Vel selecteerde Marita de Sterck verhalen die kluchtig en hilarisch waren. Zo is er het sprookje over een koningsdochter die niet wil vrijen. De koning schrijft een wedstrijd uit, de man die haar kan bevredigen, krijgt haar tot vrouw. Velen voelen zich geroepen, maar ze falen en worden in de kerker gegooid. Tot een gebochelde man met een ezelsfluit zich aanmeldt en er door een list in slaagt de prinses tot ongekende hoogten te brengen. Veel ouders zouden absoluut niet willen dat hun kinderen dit soort verhalen hoort, maar pubers vinden dit juist schitterend omdat niemand op die manier met hen praat over seks.

Betekenis van sprookjes

Net zoals het onstaan van sprookjes moeilijk is, is het even moeilijk of zelfs moeilijker om de betekenis te achterhalen. Heel wat filosofen, literatoren, antroposofen, antropologen, pedagogen en psychologen hebben zich over sprookjes gebogen. Bekend zijn de psychoanalytische interpretaties van onder andere Sigmund Freud, Carl G. Jung, Marie-Louise von Franz, Bruno Bettelheim en Verena Kast. Volgens de Jungiaanse psychoanalytische interpretatie zouden sprookjes een ‘onversneden vertolking van collectief onbewuste processen’ zijn. In elk sprookje zouden er archetypen ofwel ‘oerbeelden’ in verborgen zitten. ‘Oerbeelden’ of archetypen zouden afkomstig zijn uit het collectief onbewuste. In de Jungiaanse psychoanalyse heb je zowel een persoonlijk onbewuste, waarin al onze herinneringen, verdrongen neigingen enzoverder zitten, en dus het collectief onbewuste, wat we allemaal hebben. Het wordt beschouwd als een ander psychisch gebied waaruit de sprookjes, mythologieën en de grote religieuze motieven komen, die overal en altijd, ook zonder historische overlevering, steeds weer opnieuw zouden onstaan.
Een voorbeeld van een belangrijk ‘oerbeeld’ is dat van de Grote Moeder, die in positieve gedaante in sprookjes optreedt als de goede fee, en als negatief beeld is zij de heks die kinderen verslindt of de boze stiefmoeder.
Toch laten de meeste sprookjes zich nooit vangen of verklaren door één benadering of één theorie en dat is de reden dat Marita de Sterck dit nooit doet. Zij laat de sprookjes voor zich spreken.

We moeten dus zeker niet bang zijn om ongecensureerde sprookjes voor te lezen aan kinderen, want dat kunnen ze zeker aan, vindt kinderpsychologe Myriam Maes. Ze bieden zowel kinderen als volwassenen een forum waarbinnen ze kunnen experimenteren met hun gedachten en emoties, met dingen als ‘goed en kwaad’, met schuld en onschuld, met bedreiging en overwinning of met klein en sterk zijn. Rauwe sprookjes zouden volgens haar niet moraliseren, ze zijn een sterk antigif tegen het moraliseren van volwassenen en gaan voorbij aan goed en kwaad. Ze gaan in tegen taboes en overschrijden grenzen. Rauwe sprookjes staan lijnrecht tegenover onze manier van opvoeden, waarin kinderen braaf en gehoorzaam moeten zijn, alles moeten overnemen zonder vragen te stellen. Kinderen moeten leren dat het leven niet rooskleurig is en ook kinderen met trauma’s hebben baat bij sprookjes.

Voor we overgaan op de laatste stukjes van dit artikel, nog even een adempauze: de schitterende Indische Waterlelies in de Efteling. Voor degenen die het ooit gezien hebben is het ware nostalgie, wie nog niet het genoegen heeft gehad het te zien, ga na het bekijken van dit filmpje hopelijk ooit een uitstapje maken naar de Efteling:


Vruchtbaarheid

We hebben al gezegd dat sprookjes over heel de wereld bij overgangsrituelen werden verteld, en een van de belangrijkste daarvan is het volwassen worden. Vruchtbaarheid hangt hier mee samen en is meteen een belangrijk thema in sprookjes. Veel voorwerpen en plaatsen in sprookjes zijn symbolen voor vruchtbaarheid. Bloed bijvoorbeeld is een belangrijk vruchtbaarheidssymbool en komt veelvuldig voor in sprookjes. Doornroosje prikt zich aan een spinnewiel en Roodkapje draagt letterlijk een rood kapje, symbool voor de menstruatie en dus nakende volwassenheid. De komst van Sneeuwwitje werd voorspeld toen haar moeder zich prikte aan een naald en een druppel bloed in de sneeuw viel.
In veel sprookjes worden kinderen moedwillig achtergelaten in het bos of een andere woestenij. Ze moeten alleen zien te overleven en dit kan gezien worden als het pad naar volwassen en vruchtbaar worden. Prins en prinses of broertje en zusje staan voor het mannelijke en het vrouwelijke, ook wel zon en maan. In sprookjes zit de prinses afgesloten van de zon (dat symboliseert de prins, het mannelijke), vaak in een ondergronds hol of een kasteeltoren dat niet bereikbaar is.

Belle en het Beest

Belle en het Beest_musical (Er is ook een musical gemaakt van Belle en het Beest; bron: http://www.musicalworld.nl/productie/beauty_and_the_beast)
Als afsluiter nog even het sprookje Belle en het Beest. We kennen het allemaal, het verhaal waarin een jonge vrouw met haar oprechte liefde het beest in een prins doet veranderen. Het verhaal dat wij kennen, komt van de versie La Belle et la Bête van Jeanne-Marie Le Prince, dat een sterk verkorte versie is van een ouder verhaal van madame de Villeneuve. Le Prince bewerkte dit verhaal voor haar leerlingen in Londen, waar ze als Franse gouvernante werkte. Ze publiceerde het verhaal in 1756 in haar reeks Magasin des enfants, ou Diologue entre une sage gouvernante et plusieurs de ses élèves… Ze doorspekte het sprookje met moraliserende lessen en maakte van Belle een toonbeeld voor de jongedames uit die tijd. Nog maar eens een bewijs van hoeveel sprookjes werden veranderd en vermoraliseerd. Dit sprookje werd enorm populair bij de hogere klassen in de Franse salons en het kwam in diverse sprookjesbundels terecht.
Er zijn veel overeenkomsten tussen dit sprookje en het verhaal ‘De zingende, springende leeuwerik’ van de gebroeders Grimm, waarin een leeuw het beest is. In volkssprookjes van de Lage Landen duikt de wolf als betoverende prins op, zoals in het Waalse ‘De grote, grijze wolf en de jongste koningsdochter’. Ook in Friesland is zo’n gelijkaardig verhaal, maar dan met een witte wolf.
Sprookjesspecialisten maken onderscheid tussen de sprookjes over de ‘schone en het beest’, de sprookjes over ‘het dier als bruidegom’ en de sprookjes over de ‘kikkerkoning’. In het tweede type is het beest het gevolg van een zeer sterk verlangen van de moeder naar een kind, waarna ze een beest als kind krijgt, in plaats van een menselijk kind. Voor de rest verlopen deze verhalen ongeveer hetzelfde als in het sprookjestype ‘de schone en het beest’. Hoewel er dus een onderscheid in wordt gemaakt, zijn er veel raakpunten tussen deze verschillende types sprookjes.
Straparola heeft ook een gelijkaardig sprookje, ‘Koning Varken’. Het beest is hier een ronduit smerig en agressief varken en de toon is veel minder moraliserend.
Het motief van de mooie jonge vrouw die door haar dappere, oprechte liefde een beest laat transformeren in een jongeman is oeroud en bestaat wereldwijd. We vinden het al in de Panchatantra en het duikt ook op in de klassieke Latijnse en Griekse literatuur, onder meer in het al aangehaalde Amor en Psyche (of Cupido en Psyche). Er bestaat ook een Roemeense versie, waarin een jonge sterke vrouw erin slaagt om van een varken een fatsoenlijke man te maken. We delen dus angsten en taboes en net daarom verankeren sprookjes zich zo in ons leven.

Als échte afsluiter nog een liedje uit Belle en het Beest, Tijdenlang verhaald (de Nederlandstalige versie van Beauty and the Beast):

Bronnen:
-Beest in Bed: negen echte volkssprookjes
Auteur:
Marita de Sterck
Uitgegeven door
De Bezige Bij (2012)
-Wie weet het? Mythen, sagen en legenden
Auteur:
Jonathan Bastable
Uitgegeven door
The Readers Digest
-De werkelijkheid van het sprookje
Auteur: M.L. von Franz
Uitgegeven door Lemniscaat (1981)
http://catherineongenae.com/2015/03/15/antropologe-marita-de-sterck-wrede-sprookjes-leren-ons-omgaan-met-de-realiteit/
http://nl.wikipedia.org/wiki/Sprookje
http://nl.wikipedia.org/wiki/Duizend-en-een-nacht

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: